Speekselstenen

Speekselstenen (sialolithiasis) komen vooral voor bij mensen van middelbare leeftijd. Bij kinderen jonger dan 15 jaar worden zeer zelden speekselstenen gezien. Mannen hebben er tweemaal vaker last van dan vrouwen.

Speekselstenen komen het frequentst voor in de uitvoergangen van de speekselklieren, maar kunnen zich ook in de speekselklier zelf bevinden. De speekselklier die zich onder de kaak bevindt (glandula submandibularis) is het vaakst aangedaan. Waarschijnlijk heeft dit te maken met het feit, dat het speeksel dat door deze klier wordt gemaakt, veel viskeuzer (“dikker”) is dan het speeksel dat door de andere speekselklieren wordt geproduceerd. Ook het feit dat de uitvoergang iets omhoog loopt en het speeksel dus tegen de zwaartekracht in door de uitvoergang loopt, draagt hieraan bij.

Een speekselsteen onstaat door ophoping van kalkzouten op een centrale kern, die meestal bestaat uit een groepje afgestote slijmvliescellen, restproducten van bacteriën, etc. Er kan sprake zijn van 1 grote steen (die soms enkele centimeters groot kan worden) of van één of meerdere kleine steentjes.

Vaak gaat een speekselsteen niet met symptomen gepaard. Soms echter treden vrij specifieke klachten op in de zin van een pijnlijke zwelling van de klier in de kaakhoek voor en tijdens de maaltijd. Vaak zakt deze zwelling na de maaltijd langzaam weer af.

Onderzoek en diagnose

Het bevoelen van de mondbodem en hals van binnen en van buiten is heel belangrijk. Vaak is de steen hierbij goed voelbaar. Soms lukt het zelfs om de steen er door massage uit te masseren. Kleine steentjes zijn soms zichtbaar in de opening van de uitvoergang in de mondbodem onder de tongpunt.

Soms is aanvullend radiologisch onderzoek nodig om vast te stellen, of er sprake is van een steen. Zo’n 80% van de speekselstenen is zichtbaar op een gewone röntgenfoto.
Een heel enkele keer wordt gekozen voor sialografie. Dat is een röntgenfoto, waarbij röntgen-contrastmiddel in de uitvoergangen van de speekselklier wordt gespoten. Een (grotere) speekselsteen is dan zichtbaar als een uitsparing in het contrastmiddel.

Behandeling

Indien het bij het onderzoek al lukt de speekselsteen weg te masseren, is verdere behandeling niet nodig. Maar vaak is verwijdering onder plaatselijke verdoving nodig. Dit is een behandeling die de kaakchirurg of de KNO-arts of sommige tandartsen uitvoert. Soms ontstaat hierbij een nieuwe uitvoeropening in de uitvoergang; dit is niet bezwaarlijk. In zeer zeldzame gevallen kan het nodig zijn de gehele speekselklier mee te verwijderen. Na de verwijdering van de steen is het raadzaam om enkele dagen zure snoepjes te eten. Hiermee wordt de speekselvorming en -afvloed gestimuleerd. Hierdoor spoelt de speekseluitvoergang zichzelf goed schoon en wordt de kans op infectie van de speekselklier zelf verkleind. Besteed hierbij wel extra aandacht aan uw mondhygiëne en geef voordat u uw tanden gaat poetsen, uw tandglazuur enige tijd om zich te herstellen van de zuuraanval die door de snoepjes wordt veroorzaakt.

Deze tekst is gebaseerd op Van der Waal & Van der Kwast, Pathologie van de Mondholte.